Arkitekturo

Arĥitekturo estas arto pri konstruado de diversaj strukturoj. (Necesas rimarki, ke ofte arkitekturo estas uzata en plivasta senco, ol nure konstruada. Ekzemple ekzistas komputila arkitekturo, procesora arkitekturo, arktekturo de programado k.a.) Ĝi estas kaj arto kaj konstruada industrio. Arĥitekturo havas du flankojn:

praktikan (funkcian kaj teĥnikan) - konstruado de oportunaj kaj ekonomiaj konstruaĵoj por homa vivo kaj agado
ideo-estetikan – aldono al konstruaĵo formon, kiu esprimas ĝian ideon kaj enhavon.

Arĥitekturo kreiĝis en frua etapo de socia evoluo por pure praktikaj bezonoj de la homo. Por prahomo, loĝejo estis nur la rimedo defendi sin kontraŭ natur fenomenoj, sed, en sekvaj epokoj de civilizo, ĝi jam fariĝis ĝermo de la arto. La evoluo de arĥitekturo dependas de la nivelo de produktofortoj, de la progreso de scienco kaj tekniko. Arĥitekturo starigas certajn problemojn kaj mem stimulas la progreson de scienco kaj tekniko – konstrua mekaniko, sanitara tekniko, akustiko, termotekniko, produktado de konstrumaterialoj, k.c.

Dum jarcentoj en la mondo kreiĝis multaj diversaj konstruaĵoj, kiuj diferencas inter si laŭ celo, idea specifikeco, konstrutekniko, stilo (Vidu: Famaj Monumentoj). Oni distingas multajn specojn de Arĥitekturaj konstruaĵoj:

Enhavo

1 Religia arĥitekturo
2 Loĝeja arĥitekturo
3 Socia arĥitekturo
4 Fortikaĵa arĥitekturo
5 Konstrufakaj laboroj
6 Arĥitekturaj stiloj, skoloj kaj tendencoj:
7 Vidu ankaŭ jenon:
8 Gravaj arĥitektoj
9 Eksteraj ligiloj

Religia arĥitekturo

Akldamo – Kirko – Kurgano – Maŭzoleo – Moskeo – Pagodo – Panteono – Partenono - Piramido – Sinagogo – Templo

Loĝeja arĥitekturo

Domo – Hotelo – Palaco – Kabano – Nubskrapulo

Socia arĥitekturo

Flughaveno – Cirko – Ekspoziciejo – Lernejo – Muzeo – Ponto – Parko – Stacidomo – Stadiono – Teatrejo

Fortikaĵa arĥitekturo

Akropolo – Citadelo – Fortikaĵo – Kastelo – Muro – Turo

Konstrufakaj laboroj

Betono, adobo, ferbetono

Tradiciaj materialoj, kiujn oni uzis en konstrutekniko, estis: ligno, ŝtono, briko, en monumenta arĥitekturo – marmoro, granito, betono, ankaŭ metalo. Al sekva evoluo de arĥitekturo , forte influis ferbetono, invento de franca ĝardenisto G.Monier en 1849.

La rimedoj de arĥitekturo, kiel artspeco, estas: kompozicio, spaco, volumeno, maso, proporcio, ritmo, lumo, fakturo (<--erara vorto), ornamo. En diversaj epokoj kaj landoj ĉi-tiuj komponantoj havis malsamajn signifojn.

Kun arĥitekturo estas ligita ankaŭ urboplanado aŭ urbokonstruado, ĝi havas multon komunan kun skulptarto kaj monumenta pentroarto. Dum historia evoluo ĝiaj stil-ŝtupoj plejparte kongruis unu kun la alia, kvankam malgrandaj kronologiaj intervaloj rimarkeblas.

Vidu ankaŭ: